OI ΘHΣAYPOI THΣ BIKEΛAIAΣ BIBΛIOΘHKHΣ

Τα πολύτιμα αρχεία της Βενετίας
Στο Τμήμα Αρχείων της Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης (εκτός των πολλών επιμέρους αρχειακών ενοτήτων και συλλογών) έχει συγκεντρωθεί ο βασικός κορμός των κρατικών αρχείων που συγκροτήθηκαν στην Κρήτη από τους κατακτητές της στη διάρκεια επτά περίπου αιώνων (1217-1898). Το σύνολο των χειρογράφων αυτών των αρχείων υπερβαίνει τα 4.000.000!
Πρόκειται για εθνικό θησαυρό, καθώς σε κανένα μέρος του κόσμου δεν διασώζονται κρατικά αρχεία των κατακτητών τέτοιας πληρότητας και τόσης χρονικής διάρκειας.
Το εν λόγω τμήμα συστάθηκε και οργανώθηκε τον Οκτώβριο του 1988 με αφορμή την παραλαβή απο τη "Βικελαία Βιβλιοθήκη" του αρχείου της Δημογεροντίας Ηρακλείου το οποίο της παραχωρήθηκε απο την Ιερά Αρχιεπισκοπή Κρήτης.

ΤΑ ΑΡΧΕΙΑ ΤΗΣ ΒΕΝΕΤΙΑΣ
Το 1203 η Κρήτη παραχωρείται στο Βονιφάτιο τον Μομφερατικό, εξέχοντα ιππότη της ΔΥ Σταυροφορίας απο τον γιό του Αυτοκράτορα Ισαακίου του ΒΥ, τον Αλέξιο Aγγελο, έναντι εκδουλεύσεων.
Αυτός με τη σειρά του και έναντι του ποσού των 5.000 χρυσών δουκάτων την πουλά στον Ερρίκο Δάνδολο, δόγη της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας, στις 12 Αυγούστου του 1204. Ομως άλλος μνηστήρας πάτησε πρώτος στο νησί, ο Γενουάτης αρχιπειρατής και κόμης της Μάλτας Ερρίκος Πεσκατόρε. Οι Βενετσιάνοι ωστόσο δείχνουν μεγάλο ενδιαφέρον για την αγορά τους κι έτσι μετά από πολυετείς πολεμικές επιχειρήσεις, στις 11 Μαΐου 1219, ανακαταλαμβάνουν την Κρήτη και ορίζουν πρώτο δούκα της, τον Ιάκωβο Τιέπολο.
Από τότε και επί 450 χρόνια στα άδυτα των αδύτων του "Βασιλείου της Κρήτης" συντάσσονται ή συγκεντρώνονται και φυλάσσονται τα διοικητικά και νοταριακά έγγραφα. Οι Οθωμανοί αρχίζουν την κατάκτηση της Κρήτης στα 1645. Πολιορκούν τους Ενετούς στο Χάνδακα από το Μάιο του 1648 έως το Σεπτέμβριο του 1669. Όταν, ύστερα απο 21 χρόνια, παίρνει τέλος η πιο μακροχρόνια ίσως πολιορκία στην ιστορία της ανθρωπότητας, ο Φραντσέσκο Μοροζίνι στέλνει τα αρχεία του "Βασιλείου" εκεί που φυλάσσονται και σήμερα: στο περιώνυμο Κρατικό αρχείο της Βενετίας.


venetiko.jpg (14336 bytes)

ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΟΥ ΔΟΥΚΑ
Το 1992 η Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη αποκτά σε μικροφίλμ τα σχετικά με όλη την περίοδο της Βενετοκρατίας αρχεία.
Πρόκειται για το αρχείο του Δούκα της Κρήτης, το αρχείο των Νοταρίων του Χάνδακος και το αρχείο των Εκθέσεων των Προβλεπτών.
Ειδικότερα για το αρχείο του Δούκα της Κρήτης, ο καθηγητής Μ.Ι. Μανούσακας, προτελευταίος δ/ντής του Ελληνικού Ινστιτουτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών σπουδών της Βενετίας, επισημαίνει: "Είναι γνωστό πως ανάμεσα στα διάφορα τμήματα του απέραντου κρατικού αρχείου της Βενετίας βρίσκεται κατατεταγμένο και καταλογογραφημένο χονδρικά από τον περασμένο αιώνα και το λεγόμενο αρχείο του Δούκα της Κρήτης. Πρόκειται για τα επίσημα εκείνα έγγραφα της Βενετοκρατίας (1211-1669) που ο τελευταίος υπερασπιστής της Κρήτης, ο αρχιστράτηγος Φ.Μοροζίνι είχε την πρόνοια να φορτώσει στις πολεμικές του γαλέρες και να μεταφέρει στη Βενετία το 1669. Το αρχείο του Δούκα της Κρήτης, που απαρτίζεται απο 95 τόμους ή δεσμίδες επισήμων εγγράφων της Βενετικής διοίκησης του νησιου, από τα τέλη του 13ου έως τα μέσα του 17ου αιώνα και από 305 τόμους νοταριακών εγγράφων (όσα είχαν σωθεί το 1669 στο ρημαγμένο από την εικοσάχρονη πολιορκία Μεγάλο Κάστρο), αποτελεί σήμερα πολυτιμότατη πηγή όχι μόνο για την ιστορία της Κρήτης μα και ολόκληρου του νεώτερου Ελληνισμού".
Για δε τα νοταριακά έγγραφα ο καθηγητής Νικόλαος Μ.Παναγιωτάκης παρατηρεί: "Τα κρητικά νοταριακά κατάστιχα τα φυλασσόμενα στο κρατικό Αρχείο της Βενετίας είναι ακόμα σημαντικότερα, γιατί μας σώζονται πληρέστερα και χωρίς ενδιάμεσα χρονολογικά χάσματα. Στα 305 κατάστιχα στη σειρά Notai di Candia του Κρατικού Αρχείου της Βενετίας σώζονται πολλές εκατοντάδες χιλιάδες Κρητικών δικαιοπρακτικών εγγράφων αναφερόμενων σΥ όλες τις περιστάσεις και τις δραστηριότητες του ανθρώπινου βίου. Στα νοταριακά αυτά έγγραφα περικλείεται αποθησαυρισμένος ένας τεράστιος πλούτος ειδήσεων για τα πρόσωπα και τα πράγματα της Βενετοκρατούμενης Κρήτης απο τον 13ο αιώνα έως το έτος της παράδοσης του Χάνδακα στους Τούρκους (1669)".

ΠΟΛΥΤΙΜΗ ΠΗΓΗ
Προερχόμενα σχεδόν αποκλειστικά απο την Ανατολική Κρήτη, τα έγγραφα αυτά καλύπτουν ολόκληρη την περίοδο των υπερτετρακοσίων ετών της Βενετοκρατίας και αποτελούν για την περίοδο αυτή πολυτιμότατη πηγή της κοινωνικής και της οικονομικής ιστορίας του νησιου. Καμία άλλη Ελληνική περιοχή, και λιγοστές άλλες στην Ευρώπη, έχουν την καλή τύχη να σώζεται τέτοιας χρονικής έκτασης και τόσου πλούτου αρχειακή τεκμηρίωση της ιστορίας τους. Τα κρητικά νοταριακά κατάστιχα αποτελούν επίσης ανεξάντλητη πηγή γενεαλογικών και προσωπογραφικών ειδήσεων. Από τις νοταριακές πράξεις παρελαύνει με τον έναν ή τον άλλο τρόπο ένας πολύ μεγάλος αριθμός ανθρώπων που έζησαν και έδρασαν στην Ανατολική Κρήτη (κυριότατα όμως στην πόλη του Χάνδακα) ή που πέρασαν από κει σε διάστημα τεσσάρων αιώνων και στη διάρκεια των δύο τελευταίων αιώνων της Βενετοκρατίας, από τους οποίους διασώθηκαν περισσότερες και πληρέστερες σειρές νοταριακών καταστίχων.
Μεγαλύτερο ενδιαφέρον έχουν οι ειδήσεις που συνδυαζόμενες και ερμηνευόμενες κατάλληλα, επιτρέπουν στους ειδικούς που ασχολούνται με την ιστορία της οικονομίας και της κοινωνίας να προχωρήσουν σε ευρύτερες ιστορικές συνθέσεις.
Μεγάλο όμως ενδιαφέρον έχουν οι προσωπογραφικές ειδήσεις, ιστορικες αλλά και αναφορικά με την τέχνη και τη φιλολογία. Η συστηματικότερη διερεύνηση των Κρητικών νοταριακών καταστίχων θα αποκαλύψει νέες ανεκτίμητες πληροφορίες για τους συγγραφείς και τους καλλιτέχνες των 2 πρώτων αιώνων της Βενετοκρατίας και για τα πρόσωπα που πρωταγωνίστησαν στην λαμπρή περίοδο της Κρητικής Αναγέννησης.
Όπως είναι γνωστό, τα περισσότερα από τα κρητικά φιλολογικά και καλλιτεχνικά μνημεία, όσα δεν μας παραδόθηκαν ανώνυμα, μας παραδόθηκαν με το όνομα μόνο του δημιουργού τους, που συνήθως είναι ένα όνομα γυμνό και άχρονο. Είναι ολοφάνερο πόσο μεγάλη σημασία έχει να γνωρίζουμε το χρόνο, τον τόπο και τον κοινωνικό και οικογενειακό περίγυρο ενός συγγραφέα ή ενός καλλιτέχνη. Οι πρώτες ερευνες προς την κατεύθυνση αυτή έχουν ήδη αρχίσει, με αποτελέσματα καθόλου ευκαταφρόνητα: ειδήσεις αντλημένες από κρητικά νοταριακά έγγραφα έχουν οδηγήσει σε ριζική αναθεώρηση του χρόνου της ακμής και στην ανίχνευση της ιστορικής ταυτότητας συγγραφέων της πρώιμης περιόδου, όπως του Στέφανου Σαχλίκη, του Μαρίνου Φαλιέρου και του Ανδρέα Σκλέντζα, αλλά και μεταγενέστερων, της εποχής της ακμής, όπως του Βιτσέντζου Κορνάρου, του Ιωάννη Ανδρέα Τρωίλου και του Μαρκαντώνιου Φόσκολου. Σημαντικότατες επίσης είναι οι ειδήσεις για ζωγραφους (απροσδόκητα πολυάριθμους), γλύπτες και μουσικούς (ολιγάριθμους αυτούς) που έζησαν και έδρασαν στην πόλη του Χάνδακα, ειδήσεις που έχουν κυριολεκτικά αναταράξει και ανατρέψει όλα όσα γνωρίζαμε για την τέχνη στην Κρήτη. Αρκεί να υπενθυμίσω την ανεύρεση σε αρχειακά και νοταριακά έγγραφα ειδήσεων που αποδεικνύουν πέρα από κάθε αμφιβολία ότι ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ήταν γόνος ελληνορθόδοξης οικογένειας και πάντως όχι γεννημένος καθολικός και την ανακάλυψη ενός αγνώστου Κρητικού μουσικοσυνθέτη του 16ου αιώνα, του Φραγκίσκου Λεονταρίτη.

Αύριο στην "Π" το Τουρκικό Αρχείο και το Αρχείο της Δημογεροντίας Ηρακλείου

Αρχείο του Δήμου Ηρακλείου της Κρητικής Πολιτείας
Πρόκειται για ένα μεγάλο σε έκταση αρχείο το οποίο περιέχει εκατομμύρια έγγραφα σημαντικότατα για την ιστορία του νησιού. Χρονολογείται από το 1898 και μετά, την περίοδο που η Κρήτη βρισκόταν κάτω από ευθύνη των 4 δυνάμεων, τότε που έγινε και η προσπάθεια να συγκροτηθεί ελληνικό κράτος στο νησί. Το εν λόγω αρχείο, το οποίο μέχρι σήμερα δεν έχει ερευνηθεί από τους μελετητές, παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον καθώς όπως προκύπτει είναι η μοναδική περίοδος που συμβιώνουν αρμονικά Μουσουλμάνοι και Χριστιανοί, ύστερα από 50 χρόνια σφαγών και καταστροφών. Όπως μπορεί κανείς να διαπιστώσει μάλιστα από μια πρώτη επαφή με το αρχείο την ίδια στιγμή που υπήρχε η Αυτονομία στην Κρήτη, ο δήμαρχος της πόλης του Ηρακλείου μέχρι το 1908 είναι Μουσουλμάνος.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που προκύπτουν τέλος, η περίοδος αυτή είναι μια από τις πιο δημιουργικές περιόδους για το νησί και η οποία παραμένει αδιερεύνητη έως σήμερα.